Quyền tiếp cận thông tin được Hiến pháp năm 2013, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (Hiến pháp năm 2013) ghi nhận là quyền cơ bản của con người, đồng thời, là công cụ quan trọng bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của Nhà nước. Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 đã tạo nền tảng pháp lý trong thực hiện quyền này thông qua việc xác lập nghĩa vụ cung cấp thông tin của cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, sau gần 10 năm thực thi, nhiều quy định đã bộc lộ hạn chế, đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển dữ liệu mở. Các bất cập chủ yếu về phạm vi thông tin, chủ thể áp dụng, cơ chế phân loại thông tin và sự chồng chéo với các quy định về bảo mật. Trong bối cảnh Dự thảo Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi) (Dự thảo Luật) đang được xây dựng, việc nhận diện các rào cản pháp lý và thực tiễn là cần thiết nhằm đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi quyền tiếp cận thông tin.
Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền và thúc đẩy quản trị minh bạch, quyền tiếp cận thông tin ngày càng được thừa nhận là quyền cơ bản của con người, đồng thời, là điều kiện quan trọng bảo đảm việc thực hiện các quyền công dân. Vì thông tin đóng vai trò quan trọng đối với đời sống xã hội nên quyền tiếp cận thông tin được ghi nhận rộng rãi trong pháp luật quốc tế và nhiều quốc gia trên thế giới.
Quyền tiếp cận thông tin không phải là khái niệm mới mà đã hình thành từ thời kỳ Khai sáng (thế kỷ XVIII), gắn với tư tưởng về tự do thông tin và kiểm soát quyền lực nhà nước. Sau khi Liên hợp quốc ra đời (năm 1945), quyền này dần được thừa nhận rộng rãi như một quyền con người cơ bản. Nghị quyết số 59 của Đại hội đồng Liên hợp quốc năm 1946 khẳng định: “Tự do thông tin là quyền cơ bản của con người và là nền tảng của tất cả các tự do khác…”.
Trên phương diện pháp lý quốc tế, Điều 19 Tuyên ngôn quốc tế về quyền con người năm 1948 (UDHR) và Điều 19 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR) xác định, mọi người đều có quyền tự do tìm kiếm, tiếp nhận và truyền đạt thông tin. Trên cơ sở đó, nhiều học giả cho rằng, quyền tiếp cận thông tin là một bộ phận cấu thành của quyền tự do ngôn luận, đồng thời, có tính độc lập tương đối với tư cách là quyền pháp lý riêng biệt.
Quan điểm ILED
Quyền tiếp cận thông tin là yếu tố then chốt cho minh bạch nhà nước và môi trường kinh doanh lành mạnh. ILED hỗ trợ doanh nghiệp soạn thảo hồ sơ yêu cầu cung cấp thông tin theo đúng quy định Luật Tiếp cận Thông tin 2016, đặc biệt với doanh nghiệp khởi nghiệp cần tiếp cận dữ liệu mở phục vụ phát triển sản phẩm.