Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự trở thành yêu cầu tất yếu. Bài viết phân tích các định hướng lớn trong hoàn thiện pháp luật hình sự, từ đổi mới chính sách hình phạt theo hướng nhân đạo đến bổ sung tội danh mới.
1. Đặt vấn đề
Nhà nước thực hiện chủ trương cải cách tư pháp theo tinh thần các Nghị quyết của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế-xã hội, chuyển đổi số quốc gia, hội nhập quốc tế sâu rộng và sự xuất hiện của các loại tội phạm mới đã đặt ra đòi hỏi cấp thiết phải tiếp tục sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự theo hướng "hiện đại, đồng bộ, minh bạch và nhân đạo hơn."
Từ thực tiễn tổng kết thi hành Bộ luật Hình sự hiện hành, nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn đã bộc lộ những khoảng trống, bất cập. Một số quy định chưa theo kịp sự phát triển của các quan hệ xã hội mới; nhiều hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa có cơ chế xử lý tương xứng; một số quy định còn chồng chéo, giao thoa, thiếu thống nhất với pháp luật chuyên ngành; kỹ thuật lập pháp ở nhiều điều luật chưa bảo đảm tính logic, tính minh bạch và khả năng dự báo pháp lý.
2. Đổi mới chính sách hình phạt theo hướng nhân đạo, hiện đại và giảm lệ thuộc vào hình phạt tước tự do
Một trong những định hướng lớn của lần sửa đổi Bộ luật Hình sự (năm 2026) là tiếp tục đổi mới chính sách hình phạt theo hướng giảm dần sự lệ thuộc vào hình phạt tù, mở rộng các hình phạt và biện pháp không tước tự do, tăng cường khả năng phục hồi, tái hòa nhập xã hội của người phạm tội.
Thực tiễn thi hành án hình sự cho thấy, việc áp dụng quá phổ biến hình phạt tù ngắn hạn không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả phòng ngừa cao. Trong nhiều trường hợp, việc cách ly người phạm tội khỏi xã hội tạo ra những hệ quả xã hội tiêu cực như đứt gãy quan hệ gia đình, mất việc làm, suy giảm khả năng tái hòa nhập, gia tăng nguy cơ tái phạm và tạo áp lực lớn đối với hệ thống trại giam.
Xu hướng cải cách pháp luật hình sự hiện đại hướng tới "mở rộng các chế tài ngoài tù giam, coi đây là công cụ cân bằng giữa tính nghiêm minh và tính nhân đạo của pháp luật."
Việc bổ sung cơ chế quyền định hình phạt tiền thay cho hình phạt tù trong một số trường hợp thể hiện rõ tư duy lập pháp này. Chính sách mới không chỉ làm sâu sắc hơn nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt, mà còn góp phần chuyển hóa tư duy xử lý từ "trừng trị thuần túy" sang "phục hồi và tái hòa nhập".
Cùng với đó, việc mở rộng áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ, bổ sung hình phạt "lao động công ích", áp dụng giám sát điện tử cho thấy định hướng chuyển mạnh từ mô hình "giam giữ" sang mô hình "quản lý tại cộng đồng". Đây là xu hướng phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời phù hợp với yêu cầu xây dựng nền tư pháp nhân văn.
Tuy nhiên, việc mở rộng các chế tài ngoài tù giam đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện đồng bộ cơ chế quản lý, giám sát, thi hành án và bảo đảm an toàn xã hội. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát hữu hiệu, các biện pháp này có thể làm giảm hiệu quả răn đe hoặc tạo tâm lý coi nhẹ pháp luật.
Định hướng bổ sung quy định lượng hình theo hướng xem xét giảm nhẹ trong trường hợp "người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, khắc phục toàn bộ hậu quả" phản ánh xu hướng lấy phục hồi thiệt hại làm trung tâm. Đây không chỉ là cơ chế khuyến khích hợp tác tố tụng, thu hồi tài sản, mà còn góp phần giảm đối đầu giữa Nhà nước và người phạm tội.
3. Hoàn thiện các tình tiết định tội, định khung hình phạt nhằm bảo đảm tính minh bạch
Một trong những hạn chế lớn của Bộ luật Hình sự hiện hành là sự tồn tại của nhiều dấu hiệu định tính, khó lượng hóa. Những cụm từ như "gây hậu quả nghiêm trọng", "gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự", "thu lợi bất chính lớn", "quy mô lớn" trong nhiều trường hợp tạo ra khoảng trống diễn giải quá rộng.
Việc sửa đổi theo hướng cụ thể hóa các tình tiết định tính có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc bảo đảm nguyên tắc pháp quyền trong luật hình sự. Pháp luật hình sự hiện đại không chỉ yêu cầu "có luật" mà còn yêu cầu "luật phải rõ ràng, minh bạch và có khả năng dự báo."
Một nội dung đáng chú ý là định hướng rà soát và loại bỏ một số dấu hiệu nhân thân như "đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm" khỏi cấu thành cơ bản của một số tội danh. Đây là bước đi mang tính phi hình sự hóa đối với những hành vi có tính nguy hiểm không lớn, phù hợp với xu hướng hạn chế can thiệp hình sự.
Song song với đó là việc điều chỉnh các mức định lượng làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong điều kiện kinh tế-xã hội thay đổi nhanh chóng, nhiều mức định lượng đã trở nên lạc hậu. Việc tăng mức định lượng tài sản đối với một số tội xâm phạm sở hữu là cần thiết để tránh hình sự hóa các vi phạm nhỏ. Ngược lại, việc giảm mức định lượng trong các tội phạm môi trường thể hiện rõ chủ trương "không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế."
4. Bổ sung các tội danh mới đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm
Sự phát triển của khoa học công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế đang làm xuất hiện nhiều dạng hành vi nguy hiểm mới. Điều này tạo ra khoảng trống pháp lý, làm giảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Định hướng bổ sung các tội danh và hành vi mới phản ánh rõ yêu cầu hiện đại hóa pháp luật hình sự Việt Nam. Nhiều hành vi mới được đề xuất hình sự hóa như: gián điệp mạng, khủng bố mạng, phát tán deepfake, thao túng dữ liệu mạng xã hội, rửa tiền bằng tiền điện tử, xâm phạm dữ liệu cá nhân, lợi dụng trí tuệ nhân tạo, vi phạm bí mật thương mại, khai thác thủy sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài, tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.
Đây không đơn thuần là sự mở rộng phạm vi điều chỉnh của luật hình sự, mà còn là yêu cầu nội luật hóa các điều ước quốc tế và các khuyến nghị quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Trong bối cảnh Việt Nam chịu áp lực từ các cơ chế đánh giá quốc tế như FATF, APG, IUU, việc hoàn thiện các quy định về chống rửa tiền, tài trợ khủng bố là yêu cầu pháp lý và chiến lược.
Những nội dung liên quan đến phòng, chống tội phạm công nghệ cao và bảo vệ dữ liệu cá nhân cho thấy pháp luật hình sự Việt Nam đang thích ứng với xã hội số. Trong kỷ nguyên dữ liệu, thông tin cá nhân và hệ thống dữ liệu quốc gia đã trở thành khách thể pháp lý đặc biệt quan trọng cần bảo vệ bằng các chế tài hình sự.
Việc bổ sung các quy định liên quan đến mua bán thai nhi, hành vi tận diệt động vật bằng xung điện, hóa chất phản ánh sự dịch chuyển của tư duy hình sự từ bảo vệ lợi ích truyền thống sang bảo vệ các giá trị xã hội mới.
5. Mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
Việc tiếp tục mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là bước phát triển tất yếu của pháp luật hình sự hiện đại. Nhiều hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện thông qua cơ cấu tổ chức doanh nghiệp, với nguồn lực tài chính lớn.
Bộ luật Hình sự hiện hành chỉ quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với 33 tội danh, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực môi trường và kinh tế. Tuy nhiên, nhiều lĩnh vực khác như thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, đất đai, tín dụng, dữ liệu, cho vay lãi nặng vẫn chưa có cơ chế xử lý tương xứng.
Việc mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm doanh nghiệp, mà còn bảo đảm nguyên tắc công bằng. Trong nhiều trường hợp, nếu chỉ xử lý cá nhân mà không xử lý pháp nhân sẽ dẫn đến tình trạng "cá nhân chịu trách nhiệm thay cho tổ chức".
Mặt khác, việc hoàn thiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại góp phần lành mạnh hóa môi trường đầu tư và kinh doanh. Đây cũng là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh Việt Nam tham gia sâu vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, nơi tiêu chuẩn tuân thủ pháp luật, chống rửa tiền, chống tham nhũng ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc.
6. Hoàn thiện kỹ thuật lập pháp
Một nội dung có ý nghĩa nền tảng trong lần sửa đổi này là hoàn thiện kỹ thuật lập pháp nhằm bảo đảm tính logic, tính thống nhất của Bộ luật Hình sự.
Thực tiễn áp dụng cho thấy nhiều quy định hiện hành còn chồng chéo, thiếu thống nhất với các luật chuyên ngành; nhiều điều luật có cấu trúc chưa hợp lý; nhiều khung hình phạt quá rộng hoặc gối khung; nhiều tội danh chưa được mô tả đầy đủ dấu hiệu khách quan.
Việc sửa đổi theo hướng quy định rõ dấu hiệu cấu thành tội phạm, phân định rạch ròi giữa các tội danh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật mà còn góp phần phòng ngừa tiêu cực trong hoạt động tố tụng.
Việc loại bỏ các quy định mang tính "luật hình thức" khỏi Bộ luật Hình sự để chuyển sang Bộ luật Tố tụng hình sự là hướng đi phù hợp với nguyên tắc phân định giữa luật nội dung và luật thủ tục.
Việc rà soát các khung hình phạt quá rộng, tình trạng gối khung cho thấy yêu cầu nâng cao chất lượng lập pháp. Một Bộ luật Hình sự hiện đại phải rõ ràng, dễ hiểu, dễ áp dụng và có khả năng dự báo cao.
7. Kết luận
Định hướng sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này mang tính toàn diện, sâu rộng và phản ánh rõ tư duy cải cách pháp luật hình sự trong bối cảnh mới. Những sửa đổi được đề xuất không chỉ nhằm tăng cường hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn hướng tới xây dựng một nền tư pháp hình sự hiện đại, nhân đạo, minh bạch và phù hợp với chuẩn mực quốc tế.
Từ góc độ lý luận, đây là bước tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người và quyền công dân. Từ góc độ thực tiễn, các sửa đổi sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia, bảo đảm môi trường đầu tư an toàn, thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội.
Tuy nhiên, để các chính sách sửa đổi thực sự đi vào cuộc sống, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm tính đồng bộ giữa Bộ luật Hình sự với các luật chuyên ngành; tăng cường chất lượng đánh giá tác động chính sách; nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật.
Bộ Công an đang chủ trì soạn thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Dự thảo hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự đang được Bộ Công an lấy ý kiến công khai đến hết ngày 07/5/2026. Dự thảo Luật sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 Quốc hội khóa XVI.
> Nguồn: Tạp chí Tòa án nhân dân (Hải Châu - Quang Phúc) — https://tapchitoaan.vn/hoan-thien-bo-luat-hinh-su-dap-ung-yeu-cau-xay-dung-nha-nuoc-phap-quyen-xhcn-viet-nam-trong-giai-doan-moi15491.html