Việc sửa đổi Bộ luật Hình sự không chỉ là yêu cầu hoàn thiện công cụ đấu tranh phòng, chống tội phạm, mà còn là yêu cầu thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp trong bối cảnh Việt Nam xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Bộ luật hiện hành tồn tại nhiều khoảng trống, bất cập với các quy định chưa bắt kịp sự phát triển xã hội, hành vi nguy hiểm chưa có cơ chế xử lý tương xứng, và kỹ thuật lập pháp chưa đủ logic, minh bạch.
1. Đổi mới chính sách hình phạt theo hướng nhân đạo, hiện đại
Một trong những định hướng chính của lần sửa đổi là chuyển đổi chính sách hình phạt theo hướng giảm dần sự phụ thuộc vào hình phạt tù, mở rộng các hình phạt không tước tự do, và tăng cường khả năng phục hồi, tái hòa nhập xã hội. Việc áp dụng quá phổ biến hình phạt tù ngắn hạn không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả phòng ngừa cao — thậm chí gây ra những hệ quả tiêu cực như đứt gãy quan hệ gia đình, mất việc làm, suy giảm khả năng tái hòa nhập, gia tăng nguy cơ tái phạm.
Các biện pháp mới bao gồm: mở rộng áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ; bổ sung hình phạt "lao động công ích"; áp dụng giám sát điện tử; bổ sung cơ chế quyền định hình phạt tiền thay cho hình phạt tù trong một số trường hợp. Điều này thể hiện sự chuyển dịch tư duy từ "trừng trị thuần túy" sang "phục hồi và tái hòa nhập", phù hợp với thông lệ quốc tế.
2. Cụ thể hóa tình tiết định tội, định khung hình phạt
Bộ luật Hình sự hiện hành tồn tại nhiều dấu hiệu định tính khó lượng hóa, dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất. Các cụm từ như "gây hậu quả nghiêm trọng", "gây ảnh hưởng xấu đến an ninh", "thu lợi bất chính lớn" tạo ra khoảng trống diễn giải quá rộng.
Pháp luật hình sự hiện đại không chỉ yêu cầu "có luật" mà còn yêu cầu "luật phải rõ ràng, minh bạch và có khả năng dự báo". Định hướng sửa đổi bao gồm: rà soát loại bỏ một số dấu hiệu nhân thân khỏi cấu thành cơ bản; điều chỉnh các mức định lượng làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự (tăng định lượng tài sản với tội xâm phạm sở hữu để tránh hình sự hóa vi phạm nhỏ; giảm định lượng trong tội phạm môi trường thể hiện chủ trương "không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế").
3. Bổ sung các tội danh mới đáp ứng chuyển đổi số
Sự phát triển khoa học công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế đang làm xuất hiện nhiều dạng hành vi nguy hiểm mới mà Bộ luật Hình sự hiện hành chưa bao quát được. Các hành vi mới được đề xuất hình sự hóa bao gồm:
- Gián điệp mạng, khủng bố mạng
- Phát tán deepfake, thao túng dữ liệu mạng xã hội để trục lợi
- Rửa tiền bằng tiền điện tử
- Xâm phạm dữ liệu cá nhân
- Lợi dụng trí tuệ nhân tạo phạm tội
- Vi phạm bí mật thương mại
- Khai thác thủy sản bất hợp pháp
- Mua bán thai nhi, tận diệt động vật bằng xung điện, ô nhiễm tiếng ồn
Đây là yêu cầu nội luật hóa các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Trong bối cảnh Việt Nam chịu áp lực từ các cơ chế đánh giá quốc tế như FATF, APG, việc hoàn thiện các quy định về chống rửa tiền, tài trợ khủng bố là yêu cầu chiến lược.
4. Mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
Bộ luật Hình sự hiện hành chỉ quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với 33 tội danh, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực môi trường và kinh tế. Tuy nhiên, nhiều lĩnh vực khác như thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, đất đai, tín dụng, dữ liệu, cho vay lãi nặng vẫn chưa có cơ chế xử lý tương xứng đối với pháp nhân.
Trong nhiều trường hợp, nếu chỉ xử lý cá nhân mà không xử lý pháp nhân sẽ dẫn đến tình trạng "cá nhân chịu trách nhiệm thay cho tổ chức". Hoàn thiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại góp phần lành mạnh hóa môi trường đầu tư, tạo sân chơi công bằng cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.
5. Hoàn thiện kỹ thuật lập pháp
Một nội dung có ý nghĩa nền tảng là hoàn thiện kỹ thuật lập pháp nhằm bảo đảm tính logic, thống nhất và khoa học. Loại bỏ các quy định mang tính "luật hình thức" khỏi Bộ luật Hình sự để chuyển sang Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Thi hành án hình sự là hướng đi phù hợp với nguyên tắc phân định giữa luật nội dung và luật thủ tục.
Một Bộ luật Hình sự hiện đại không chỉ nghiêm minh mà còn phải rõ ràng, dễ hiểu, dễ áp dụng và có khả năng dự báo cao. Việc rà soát các khung hình phạt quá rộng, tình trạng gối khung, các thuật ngữ thiếu thống nhất là yêu cầu nâng cao chất lượng lập pháp.
Lộ trình
Bộ Công an đang chủ trì soạn thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Dự thảo hồ sơ chính sách được lấy ý kiến công khai đến hết 07/5/2026, sau đó sẽ trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 Quốc hội khóa XVI.
Quan điểm ILED
Định hướng sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này có ý nghĩa đặc biệt với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt khi mở rộng trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại sang lĩnh vực thuế, lao động, tài chính, dữ liệu cá nhân. ILED khuyến nghị các SME chủ động rà soát hệ thống tuân thủ nội bộ, đặc biệt là chính sách bảo vệ dữ liệu cá nhân (theo Luật BVDLCN 91/2025/QH15) và quy chế chống rửa tiền, để giảm thiểu rủi ro pháp lý khi Bộ luật mới có hiệu lực. Đối với các quy định về tội phạm mạng, AI và deepfake, doanh nghiệp công nghệ cần đầu tư sớm vào quy trình kiểm soát nội dung và xác thực dữ liệu để tránh trở thành đồng phạm gián tiếp.