Pháp luật tố tụng hình sự là công cụ pháp lý trực tiếp điều chỉnh hoạt động buộc tội của Nhà nước. Trong đó, khởi tố bị can và hỏi cung bị can giữ vị trí đặc biệt quan trọng, vừa xác lập địa vị tố tụng hình sự của người bị buộc tội, vừa chi phối toàn bộ quá trình điều tra và các giai đoạn tố tụng tiếp theo. Tính hợp pháp, chặt chẽ và đúng đắn của hai thủ tục này có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả giải quyết vụ án hình sự, đồng thời là thước đo quan trọng phản ánh mức độ bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự.
Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng hình sự cho thấy, các quy định về khởi tố bị can và hỏi cung bị can còn một số vướng mắc, bất cập, đặc biệt, liên quan đến thẩm quyền, thời điểm khởi tố, mối quan hệ giữa quyết định khởi tố bị can với việc tiến hành hỏi cung lần đầu, cũng như cơ chế triệu tập, trích xuất bị can. Điều này không chỉ gây khó khăn trong quá trình áp dụng pháp luật tố tụng hình sự, mà còn tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm quyền bào chữa và các quyền tố tụng cơ bản khác của bị can.
Trong bối cảnh đẩy mạnh cải cách tư pháp, tăng cường bảo đảm quyền con người, việc nghiên cứu, đánh giá một cách toàn diện và hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự về khởi tố bị can, hỏi cung bị can là yêu cầu cấp thiết, cả về phương diện lý luận cũng như thực tiễn.
Một số vướng mắc, bất cập trong quy định của pháp luật tố tụng hình sự về khởi tố bị can, hỏi cung bị can
Mặc dù pháp luật tố tụng hình sự hiện hành đã thiết lập khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ về khởi tố bị can, hỏi cung bị can, song thực tiễn áp dụng bộc lộ một số vướng mắc, bất cập cả về quy định pháp luật và tổ chức thực hiện, làm suy giảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật tố tụng hình sự, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả tố tụng hình sự, đặc biệt, trong bảo đảm quyền con người. Cụ thể:
Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2024, 2025 (Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015) đã thiết lập khuôn khổ pháp lý tương đối chặt chẽ điều chỉnh hoạt động khởi tố bị can. Khoản 1 Điều 179 Bộ luật này xác lập nguyên tắc chỉ được khởi tố bị can khi có đủ căn cứ xác định một người đã thực hiện hành vi phạm tội, qua đó, bảo đảm tính có căn cứ của hoạt động buộc tội và hạn chế nguy cơ khởi tố tùy tiện. Đồng thời, khoản 3 và khoản 4 Điều 179 Bộ luật này thiết lập cơ chế kiểm sát của Viện kiểm sát thông qua thẩm quyền phê chuẩn quyết định khởi tố bị can và quyền yêu cầu khởi tố khi phát hiện dấu hiệu bỏ lọt tội phạm. Tuy nhiên, các quy định về khởi tố bị can còn một số vướng mắc, bất cập sau:
Quan điểm ILED
ILED đồng tình với hướng tăng cường bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự, đặc biệt là chuẩn hóa quy trình hỏi cung và mở rộng vai trò của luật sư từ giai đoạn khởi tố bị can. Đây là vấn đề trọng tâm trong chương trình cải cách Bộ luật Tố tụng Hình sự sắp tới mà các doanh nghiệp có hoạt động liên quan đến tranh chấp hình sự cần theo dõi sát.