Thông tư số 14/2025/TT-TANDTC được Tòa án nhân dân tối cao ban hành đồng thời với việc Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, cụ thể hóa và hướng dẫn thống nhất việc xét xử các vụ án hình sự có người chưa thành niên là bị hại hoặc người làm chứng. So với Thông tư số 02/2018, Thông tư mới kế thừa và phát triển theo hướng bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong tố tụng hình sự.
1. Thẩm quyền xét xử của Tòa Gia đình và người chưa thành niên
Thông tư số 14/2025 mở rộng đáng kể thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên so với quy định trước đó. Theo khoản 1 Điều 2, Tòa chuyên trách có thẩm quyền xét xử khi bị hại bị tổn thương nghiêm trọng về tâm lý, ở trạng thái hoảng loạn, sợ hãi, suy nhược tinh thần và thể chất, hoặc bị rối loạn tâm thần và hành vi do hành vi phạm tội gây ra. Thẩm quyền cũng mở rộng đến các trường hợp bị hại cần hỗ trợ về điều kiện sống, học tập do không có môi trường gia đình lành mạnh.
Điểm tiến bộ lớn là Thông tư mới làm rõ khái niệm "không có môi trường gia đình lành mạnh" bằng các trường hợp cụ thể: mồ côi, bị bạo hành, có cha mẹ nghiện rượu, ma túy hoặc phạm tội — dẫn đến thiếu thốn về vật chất, tinh thần hoặc bỏ học. Đặc biệt, Thông tư quy định rõ: nếu Tòa Gia đình và người chưa thành niên đã thụ lý vụ án thì sẽ tiếp tục giải quyết ngay cả khi bị hại đủ 18 tuổi trong quá trình xử lý — giải quyết tình trạng vướng mắc trong thực tiễn khi bị hại đã trưởng thành tại thời điểm mở phiên tòa.
2. Thành phần tiến hành tố tụng
Theo Điều 4 Thông tư số 14/2025, đối với những Tòa án chưa tổ chức Tòa chuyên trách, Thẩm phán được phân công phải đáp ứng một trong ba điều kiện: (i) đã được đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng giải quyết vụ án liên quan đến người chưa thành niên; (ii) có kinh nghiệm điều tra, truy tố, xét xử các vụ án tương tự; hoặc (iii) đã được đào tạo về tâm lý học và khoa học giáo dục người chưa thành niên.
Về thành phần Hội thẩm, cần có ít nhất một người là giáo viên, cán bộ Đoàn Thanh niên hoặc người có kinh nghiệm công tác trong lĩnh vực tư pháp, quản lý, đào tạo, bảo vệ hoặc giáo dục người chưa thành niên. Yêu cầu này nhằm đảm bảo chất lượng giải quyết vụ án và bảo vệ tốt quyền lợi của bị hại, người làm chứng là người chưa thành niên.
3. Tạo điều kiện làm quen với quy trình xét xử
Điều 6 Thông tư số 14/2025 quy định trước khi mở phiên tòa, Thẩm phán tạo điều kiện cho người chưa thành niên và người đại diện hợp pháp đến Tòa án để làm quen, tiếp xúc với quy trình và thủ tục xét xử. Nguyên tắc cơ bản là hạn chế việc triệu tập người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng tham gia phiên tòa nếu không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án.
Khi triệu tập, Thẩm phán và công chức Tòa án phải hướng dẫn cách tiến hành, tạo điều kiện làm quen với phòng xử án, vị trí ngồi, trình tự, thủ tục xét xử. Quan trọng là phải ứng xử thân thiện, nhẹ nhàng, sử dụng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu nhằm giảm bớt lo lắng và căng thẳng.
4. Phiên tòa xét xử
Ứng dụng công nghệ điện tử: Khoản 4 Điều 7 cho phép Thẩm phán chủ tọa xét xử trực tuyến các vụ án có người chưa thành niên là bị hại hoặc người làm chứng, có thể bố trí ngồi trong phòng cách ly hoặc khu vực ngăn cách với bị cáo, đồng thời đảm bảo theo dõi đầy đủ diễn biến phiên tòa.
Thủ tục xét hỏi: Khoản 5 Điều 7 yêu cầu khi xét hỏi phải có thái độ thân thiện, nhẹ nhàng, sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu, phù hợp với lứa tuổi, giới tính, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành. Nếu người chưa thành niên mệt mỏi hoặc căng thẳng, Thẩm phán phải tạm dừng ngay việc xét hỏi.
Sự tham gia của chủ thể hỗ trợ: Người đại diện hợp pháp, trợ giúp viên pháp lý, chuyên gia y tế, tâm lý, giáo dục, xã hội học có thể có mặt trong phòng cách ly hoặc khu vực ngăn cách để hỗ trợ. Quy định hiện nay linh hoạt hơn, không quy định cứng thành phần mà tùy vào tính chất từng vụ án.
Quan điểm ILED
Thông tư số 14/2025/TT-TANDTC là bước cụ thể hóa quan trọng cho Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, thể hiện rõ định hướng xây dựng môi trường tố tụng thân thiện với trẻ em, hài hòa giữa yêu cầu làm rõ sự thật khách quan và bảo vệ quyền, lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên. Tuy nhiên, để các quy định triển khai hiệu quả, cần đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật (phòng cách ly, hệ thống truyền hình ảnh - âm thanh) và đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho đội ngũ Thẩm phán, Hội thẩm và các chuyên gia hỗ trợ. ILED khuyến nghị các luật sư bào chữa, trợ giúp viên pháp lý làm việc trong vụ án có người chưa thành niên cần cập nhật ngay quy trình mới, đặc biệt là kỹ năng phối hợp với chuyên gia tâm lý trong quá trình tố tụng.